Z postawami libertariańskimi szczególnie silnie wiążą się słabsza wiara w to, że cudzy sukces musi odbywać się naszym kosztem, oraz większa wrażliwość na ograniczanie wolności. Takie wyniki przynosi praca magisterska Kacpra Jaworskiego przygotowana na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Badanie dostarcza środowisku libertariańskiemu materiału do refleksji zarówno nad własnymi przekonaniami, jak i nad sposobem rozmawiania o nich z innymi.

Dlaczego jedni ludzie przywiązują do wolności szczególną wagę, a inni chętniej akceptują ingerencję państwa? Kacper Jaworski przyjrzał się psychologicznym cechom i przekonaniom związanym z postawami liberalno-libertariańskimi. Jego praca magisterska, napisana pod kierunkiem prof. Bogdana Zawadzkiego, nawiązuje do wcześniejszych badań amerykańskich, ale wnosi również nowy element: analizę przekonania, że relacje społeczne są grą o sumie zerowej.

W internetowym badaniu uczestniczyło 411 osób. Postawy mierzono za pomocą Inwentarza Liberalizmu/Libertarianizmu, rozróżniającego wymiar ekonomiczny i światopoglądowy oraz wynik ogólny. Przynależność do grupy libertarian określano na podstawie odpowiedzi w kwestionariuszu, a nie samej deklarowanej etykiety politycznej. Wykorzystano w tym celu kwestionariusz przygotowany w ramach naszego projektu Wolność pod lupą oraz badania zatytułowanego Mój jest ten kawałek podłogi.

Najsilniejszy związek: odrzucenie myślenia o świecie jako grze o sumie zerowej

Gra o sumie zerowej to sytuacja, w której zysk jednej strony oznacza stratę drugiej. W badaniu chodziło o ogólne przekonanie, że właśnie w taki sposób funkcjonują relacje między ludźmi.

Im słabsze było to przekonanie, tym silniejsze okazywały się postawy libertariańskie. Związek był szczególnie wyraźny w sferze gospodarczej: współczynnik korelacji wyniósł około -0,5. Także po jednoczesnym uwzględnieniu pozostałych badanych cech wiara w grę o sumie zerowej pozostawała najsilniejszym czynnikiem prognostycznym postaw ekonomicznych i wyniku ogólnego.

Była również cechą najmocniej odróżniającą osoby zakwalifikowane jako libertarianie od pozostałych uczestników. W porównaniu libertarian ze wszystkimi innymi badanymi różnica była bardzo wyraźna.

Dla libertarian to szczególnie interesujący wynik. Jest zgodny z wizją współpracy, w której ludzie mogą odnosić obopólne korzyści: wymieniać się, specjalizować, tworzyć i poprawiać swoje położenie bez konieczności pogarszania sytuacji innych. Samo badanie dotyczy jednak przekonań respondentów – nie rozstrzyga, jakie skutki mają konkretne transakcje czy rozwiązania gospodarcze.

Sprzeciw wobec ograniczania wolności ma znaczenie

Drugim wyraźnym wynikiem była rola reaktancji psychologicznej, czyli skłonności do reagowania oporem na zagrożenie swobody wyboru. Wyższa reaktancja wiązała się z silniejszymi postawami libertariańskimi we wszystkich analizowanych wymiarach.

W sferze światopoglądowej miała nawet większą rolę w wyjaśnianiu różnic między respondentami niż przekonanie o grze o sumie zerowej. To ważne rozróżnienie: w gospodarce na pierwszy plan wysuwało się postrzeganie relacji między ludźmi, a w kwestiach światopoglądowych – wrażliwość na ograniczanie autonomii.

Wynik ten dobrze współgra z libertariańskim naciskiem na prawo człowieka do decydowania o własnym życiu. Nie oznacza jednak, że każdy odruch sprzeciwu oznacza postawę libertariańską. Kwestionariusz reaktancji mierzy bowiem skłonność psychologiczną, a nie znajomość czy konsekwentne stosowanie zasady nieagresji.

Empatyczna troska: wynik wymagający precyzji

Silniejsze postawy libertariańskie wiązały się również z niższym wynikiem na skali empatycznej troski. Zależność wystąpiła we wszystkich trzech modelach, choć jej unikalny wkład był znacznie mniejszy niż wkład dwóch opisanych wcześniej zmiennych.

Tego wyniku nie należy przemilczać ani nadmiernie rozszerzać. Badano bowiem konkretny aspekt empatii: deklarowaną tendencję do odczuwania współczucia i troski wobec osób doświadczających niepowodzeń. Nie mierzono całokształtu empatii, rzeczywistej działalności pomocowej ani gotowości do dobrowolnego wspierania innych. Niższy średni wynik grupy nie oznacza też, że każda należąca do niej osoba uzyskuje niski wynik.

Dla środowiska libertariańskiego może to być punkt wyjścia do autorefleksji. Argumentując przeciw przymusowej redystrybucji, warto jasno przedstawiać również własne odpowiedzi na problemy ubóstwa, zależności i wykluczenia. Krytyka określonego narzędzia polityki społecznej nie wyjaśnia jeszcze odbiorcy, jak proponujemy pomóc ludziom potrzebującym wsparcia.

Brak mocnych podstaw dla stereotypu „bardziej analitycznego libertarianina”

Badanie nie potwierdziło silnej i stabilnej roli systematyzowania, czyli skłonności do rozpoznawania reguł i analizowania działania systemów. Cecha ta nie była istotnym czynnikiem prognostycznym w żadnym z trzech pełnych modeli regresji. Niewielkie różnice pojawiały się tylko w części porównań grupowych. Nie wykazano też, by systematyzowanie istotnie zmieniało siłę związku empatycznej troski lub przekonań o grze o sumie zerowej z postawami libertariańskimi.

Otwartość na doświadczenie i ugodowość również nie tworzyły prostego, spójnego profilu. W porównaniach grupowych nie różnicowały istotnie libertarian i pozostałych uczestników. Po uwzględnieniu innych zmiennych wyższa ugodowość wiązała się natomiast z wyższym wynikiem ogólnym i światopoglądowym.

Nie ma zatem podstaw do twierdzeń o wyższych zdolnościach myślenia analitycznego libertarian bądź o istnieniu jednego typu libertariańskiej osobowości.

Wnioski dla środowiska libertariańskiego

• Pokazywać mechanizmy wzajemnych korzyści.

  Rozmowa o wolności gospodarczej może uwzględniać konkretne przykłady tego, jak współpraca, wymiana i przedsiębiorczość pozwalają poprawiać sytuację wielu osób jednocześnie.

• Łączyć obronę autonomii z opisem dobrowolnej współpracy.

  Sprzeciw wobec przymusu jest istotny, ale warto rozwijać również pozytywny obraz relacji społecznych opartych na wolnym wyborze.

• Poważnie traktować pytania o los potrzebujących.

  Wyjaśnianie libertariańskich propozycji pomocy wymaga zarówno przedstawiania mechanizmów ich działania, jak i dostrzegania doświadczeń ludzi, których dotyczą.

• Zachować ciekawość wobec osób o innych poglądach.

  Różnice przekonań mogą dotyczyć podstawowych wyobrażeń o współpracy, konflikcie i korzyściach. Warto te wyobrażenia rozpoznawać, zamiast zakładać złą wolę rozmówcy.

Praca Jaworskiego stawia przed środowiskiem libertariańskim wartościowe pytanie: jak wyraźnie pokazujemy, że wolność otwiera przestrzeń do współpracy i wspólnego wzrostu dobrobytu? Przekonanie, że cudzy sukces nie musi oznaczać naszej straty, okazało się jednym z najważniejszych elementów psychologicznego obrazu postaw libertariańskich w tej próbie.

Wyniki opisanego badania mają zostać opublikowane w jednym z czasopism naukowych, więc gdy tylko będą ogólnodostępne, rzecz jasna zamieścimy do nich link.

Stowarzyszenie Libertariańskie